ας κάνουμε ευκαιρία αυτή την κρίση..

Τα γεγονότα που ζήσαμε όλοι – ο καθένας με τον δικό βαθμό συμμετοχής – φέτος το χειμώνα στην Ελλάδα στάθηκαν αφορμή για πολλές σκέψεις και προβληματισμούς.

Το αρχικό μούδιασμα της είδησης του θανάτου του 15χρονου Αλέξη Γρηγορόπουλου διαδέχτηκε το δέος μπροστά στις πράξεις καταστροφής.. Κι έπειτα, παρακολουθήσαμε όλοι τα παιδιά μας, έφηβους, μαθητές γυμνασίου και λυκείου, φοιτητές, να ξεσηκώνονται στους δρόμους και να αμφισβητούν..

Ίσως, ο γονιός, ο δάσκαλος, ο καθηγητής να ένιωσε αμήχανα, μην ξέροντας πώς να διαχειριστεί αυτό τον εφηβικό θυμό και την αμφισβήτηση των παιδιών για τον κόσμο στον οποίο καλούνται να ζήσουν.

Αποφεύγοντας κανείς να παγιδευτεί στην τρομο-λαγνεία που ενίοτε εκπέμπουν σε τέτοιου είδους περιστάσεις τα ΜΜΕ, αξίζει να δει λίγο πιο πέρα από το προφανές. Και να ακούσει τι κρύβεται πίσω από την οργή αλλά και τον φόβο των σημερινών νέων.

Τα αίτια των θυμωμένων διαδηλώσεων των νέων θα μπορούσαν να συνοψιστούν στο παρακάτω σύνθημα: «μη ρίχνετε δακρυγόνα, κλαίμε κι από μόνοι μας».

Τα παιδιά μας έχουν ήδη αντιληφθεί την ανακολουθία της γενιάς που τα μεγαλώνει.
Από τη μία απαιτούμε από τους νέους να υπακούν στους θεσμούς και τους διδάσκουμε το σεβασμό στο δίκαιο, ενώ από την άλλη παρακολουθούν ένα δημόσιο βίο που χαρακτηρίζεται από τη διαφθορά κι ακούν από παντού «αν δεν έχεις μέσον, άστο καλύτερα».

Τα βάζουμε σε έναν αγώνα δρόμου από το σχολείο στο φροντιστήριο, με ενδιάμεσο σταθμό τις ξένες γλώσσες και τα καλούμε να «κάνουν υπομονή μέχρι να περάσουν στο πανεπιστήμιο», αλλά συγχρόνως τα καταδικάζουμε να ζουν σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που όλα γυρνάνε γύρω από τις επιδόσεις και τους βαθμούς τους, με την ανεργία στους πτυχιούχους να αυξάνεται διαρκώς και την προοπτική συνταξιοδότησης να φαίνεται άπιαστο όνειρο.

Τα παιδιά μας ακούνε να μιλάμε για την σημασία των διαπροσωπικών σχέσεων και την αξία της οικογένειας, ενώ την ίδια στιγμή βλέπουν τους γονείς τους να μη βρίσκουν χρόνο να ασχοληθούν μαζί τους και κατακλύζονται από πρότυπα που δίνουν σημασία μόνο στο χρήμα και το κέρδος.

Αυτές τις μέρες καταδικάσαμε αμέσως τις όποιες εκδηλώσεις βίας, ωστόσο έχουμε αφήσει τα παιδιά μας να μεγαλώνουν με μια τηλεόραση όπου η βία βρίσκεται σε ημερήσια διάταξη και με παιχνίδια που συχνά απενοχοποιούν την όποια βίαιη πράξη. Τα δε κρούσματα ενδοοικογενειακής βίας, σωματικής ή συναισθηματικής, αυξάνονται..

Οι σημερινοί έφηβοι, οι νέοι γύρω μας, έχουν μάθει να ακούν ότι ζουν σε «χαλεπούς καιρούς», έχουν μάθει ότι θα δουλεύουν για 750 ευρώ, ότι θα ζήσουν σε δικό τους σπίτι μετά τα 30 τους, ότι θα δυσκολευτούν να βρουν δουλειά παρά τα δύο πτυχία τους..

Εκεί εδράζεται τόσο ο θυμός όσο και ο φόβος τους. Αυτό λένε οι διαδηλώσεις τους, διεκδικούν το δικαίωμά τους να έχουν δικαιώματα, το δικαίωμά τους να φαίνονται.. Στρέφονται εναντίον της γενιάς που τα μεγαλώνει και τα διδάσκει, ενώ παράλληλα τα προδίδει και τα παραδίνει στο χάος και την ασάφεια. Και ζητούν από αυτή τη γενιά, από την πολιτεία, τους γονείς τους, τους δασκάλους τους, από όλους μας, να τα ακούσουμε..

Η κρίση πια φαίνεται να απομακρύνεται – ή τουλάχιστον να αμβλύνεται σε πρώτη ανάγνωση. Πριν γυρίσουμε όλοι στην καθημερινότητά μας, προσποιούμενοι ότι δεν συμβαίνει τίποτα, ας αναλογιστούμε πως θα μπορέσουμε να μάθουμε κάτι από τα πρόσφατα γεγονότα, πώς θα μπορέσουμε να κάνουμε ευκαιρία αυτή την κρίση. Κι ας δούμε με αφορμή αυτό, ο καθένας την προσωπική του ευθύνη.

Η ευθύνη για το πώς έχει διαμορφωθεί ο κόσμος μας αφορά όλους. Ας επανεξετάσει ο καθένας μας το δικό του μερίδιο προσωπικής ευθύνης κι ας επιλέξει τη στάση του ώστε να δημιουργήσει ξανά δεσμούς εμπιστοσύνης κι εγγύτητας με αυτή τη γενιά.

Ας ακούσουμε λοιπόν την κραυγή αγωνίας των παιδιών, χωρίς να βρισκόμαστε απέναντί τους, αλλά δίπλα τους.

Ας προσπαθήσουμε να έρθουμε πιο κοντά τους, να τους δώσουμε το χώρο που ζητάνε κι ας επιχειρήσουμε να τα πείσουμε ότι όντως ενδιαφερόμαστε για αυτά.

Ας τα βοηθήσουμε να βιώσουν το πένθος της εν ψυχρώ δολοφονίας ενός συνομηλίκου τους, κι ας μην επιτρέψουμε αυτό το πένθος να γίνει πένθος και για τα ματαιωμένα εφηβικά τους όνειρα.

Ας επικοινωνήσουμε ξανά με τα παιδιά μας, στο σχολείο, το σπίτι, τις γειτονιές, ας προσπαθήσουμε να τα ακούσουμε για να τα καταλάβουμε.. κι ας τα ενθαρρύνουμε να μας αμφισβητήσουν..

Αντισταθείτε σ’ αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι και λέει: καλά είμαι εδώ..
..............................

..ως και σε μένα, σε μένα ακόμα που σας ιστορώ αντισταθείτε.

Τότε μπορεί βέβαιοι να περάσουμε προς την Ελευθερία.

(Μ. Κατσαρός, Κατά Σαδδουκαίων, 1953)

"χρειάζονται φυτώρια οράματος"

Πηγή: skai.gr

"Χρειάζονται φυτώρια οράματος"

Γράφει ο Κώστας Ράπτης - 21/12/2008

"Κάθε μέρα ακούω και κάτι καινούργιο, είναι συνταρακτική αυτή η περίοδος" ομολογεί η ψυχολόγος και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Συστημικής Θεραπείας Μίνα Τοδούλου-Πολέμη, σπεύδοντας να προκαταλάβει τις επιφυλάξεις μας ως προς την σχέση του επιστημονικού της κλάδου με τα κοινωνικά φαινόμενα.

"Ο κόσμος ακόμα θεωρεί την ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία ως υπόθεση καθαρά ενδοπροσωπική. Ωστόσο, η εμπειρία μας αλλά και η ιδιαίτερη συστημική μας προσέγγιση μας οδηγεί από τα πρώτα εστιακά μας επίπεδα (το ζευγάρι, την οικογένεια, τη σχολική τάξη) σε ευρύτερα συστήματα, όπως το σχολείο ολόκληρο ή η επιχείρηση ολόκληρη και από εκεί σε ευρύτερες διεργασίες. Διεργασίες οι οποίες περιλαμβάνουν πολλαπλές σχέσεις, ρόλους που μας «κατεβαίνουν» από παλιά, ρόλους καινούργιους που γεννιούνται, πολλαπλές σχέσεις ισχύος (π.χ. στην οικογένεια: άντρας-γυναίκα, γονιός-παιδί), οικονομικές σχέσεις, εντέλει τις αξίες, τις νόρμες και τις προσδοκίες του πολιτισμού μας. Όλα αυτά συναλλάσσονται συνεχώς με μία συμπλοκότητα τεράστια και, σα να μη φτάνει αυτό, αλλάζουν και συνεχώς".

"Θα ήταν λοιπόν μεγάλο ψέμα αφενός απέναντι στους εαυτούς μας ως θεραπευτές και εκπαιδευτές και αφετέρου απέναντι στους ανθρώπους που προσπαθούμε να υπηρετήσουμε, εάν αγνοήσουμε όλο αυτό το γίγνεσθαι που μας περιβάλλει και ρέει μέσα στην καθημερινότητα και των μικρών οικείων ομάδων. Οι οικείες σχέσεις είναι κατά κάποιον τρόπο θερμόμετρα, καθρέφτες και των ευρύτερων συστημάτων στα οποία μετέχουν".

Με ποιόν τρόπο "θερμομέτρησαν" τα πρόσφατα γεγονότα τα οικογενειακά σύνολα με τα οποία ασχολείστε; "Είχαμε την ευκαιρία πρόσφατα κατά τη δραματοποίηση μιας οικογένειας στο πλαίσιο μιας θεραπευτικής ομάδας να ζήσουμε τα διλήμματα των ημερών. Αναρωτιόντουσαν οι γονείς: «θα πάμε μαζί με τα παιδιά στη διαδήλωση ή όχι; Θα τα αφήσουμε να πάνε με φίλους τους που τους ξέρουμε ή όχι;» Όσο προχωρούσε αυτού του είδους η συναλλαγή, με εστίαση στο τι πρέπει να κάνουν τα παιδιά, η υποομάδα που υποδυόταν την 16χρονη κόρη της οικογένειας πήγαινε όλο και περισσότερο στη λογική «να το κάψουμε το δέντρο». Το κλίμα άλλαξε όταν οι γονείς, αφού είδαν και απόειδαν ότι δεν πάνε πουθενά, είπαν ότι έπρεπε πρώτα να ανοίξουν κουβέντα μεταξύ τους και να διαμορφώσουν μιαν άποψη που να εκπροσωπεί και τους δύο, αντί ο ένας να ράβει και ο άλλος να ξηλώνει. Διαπίστωσαν όμως ότι δεν ήταν έτοιμοι ούτε για αυτόν τον μεταξύ τους διάλογο. Οπότε τους «γυρίσαμε στον εαυτό τους», όπως λέμε εμείς οι θεραπευτές, δηλ. σε μια συζήτηση του καθενός «με τους πολλούς Γιάννηδες που υπάρχουν μέσα μας», κατά τον Πιραντέλλο. Με βάση ποιο δικό μου όραμα θα τοποθετηθώ στα γεγονότα; Πώς το μεταφράζω σε μια προσωπική ευθύνη; Το αποτέλεσμα ήταν τελικά να αναδυθούν οι έφηβοι με τελείως άλλο συναίσθημα. Η απόφαση για διαμαρτυρία δεν είχε καταργηθεί – αλλά είχε γίνει διεκδίκηση θέσεων με άποψη για το τι να κτισθεί. Αμέσως, για κάποιον λόγο σχεδόν μαγικό, κάτι τέτοιο καταλαγιάζει τον θυμό και βοηθά στο καταλάγιασμα του θυμού και του απέναντι. Θα έλεγα λοιπόν ότι πέρα από κάθε διαμαρτυρία χρειαζόμαστε φυτώρια καλλιέργειας οράματος".

Η προσέγγισή σας δείχνει να προκρίνει τη συναίνεση έναντι της σύγκρουσης. Δεν υπάρχουν όμως ζητήματα στα οποία η σύγκρουση να είναι αναγκαία, ζητήματα που να επιλύονται μόνο αν υπάρξει νικητής και ηττημένος; "Εν μέρει συμφωνώ και εν μέρει διαφωνώ. Χρειάζεται να συλλάβουμε μιαν άλλου τύπου σύγκρουση, όπου οι νικητές και οι ηττημένοι δεν θα είναι άνθρωποι, αλλά διεργασίες που αναδεικνύουν ή σκοτώνουν τον άνθρωπο και την ανθρωπιά του. Άλλωστε, η πιο μεγάλη σύγκρουση που βιώνει ένας άνθρωπος είναι, εδώ που τα λέμε, οι εσωτερικές συγκρούσεις: π.χ. το κομμάτι του εαυτού μου που θέλει να καθηλωθεί στο χθες, με εμποδίζει να πάω μπροστά ως άνθρωπος και χρειάζεται να συγκρουσθώ μαζί του. Αντίστοιχα στην κοινωνία, καλούμαστε να συγκρουστούμε με όποια υποδιεργασία μας καθηλώνει σε δομές του παρελθόντος, παρεμποδίζοντας την εξέλιξη. Όμως αυτός που θα πρέπει να νικά είναι η ζωή η ίδια".

Διακρίνετε ιδιαιτερότητες στη σημερινή νέα γενιά; "Δεν νομίζω ότι τους έχουμε ακούσει επαρκώς τους νέους. Λένε κάτι πολύ καινούργιο. Λ.χ. κάτι που διαπίστωσα και με σόκαρε είναι ότι αυτή η γενιά έχει αντοχή στην έλλειψη εργασιακής σιγουριάς, κάτι που η δική μας γενιά μας δεν είχε. Έχουν μιαν αντοχή, ελπίζω δημιουργική, στο χάος και την ασάφεια - και οι ψυχολόγοι ξέρουμε ότι η αντοχή στο χάος είναι ένδειξη ωριμότητας. Αν προσπαθήσεις πρόωρα να κλείσεις και να τακτοποιήσεις ένα χάος υπάρχει ο κίνδυνος απλώς να επαναφέρεις προηγούμενες δομές".

Παράγουν οι νέες συνθήκες και νέα ανθρώπινα υποκείμενα; "Τα ανοίγματα της νέας αυτής εποχής μπορούν, αν τα αντέξουμε, να μας δείξουν πολύ ωραιότερους κόσμους. Για παράδειγμα: η γενιά μου ήταν πιο προσανατολισμένη στην ηθική της εργασίας. Τα τωρινά παιδιά (και δεν μιλώ για απρογραμμάτιστα παιδιά) είναι πιο προσανατολισμένα στη φιλία: βλέπεις με πόση λαχτάρα επιδιώκουν να βρεθούν και να μιλήσουν. Εμείς παραμυθιαστήκαμε από τον προσανατολισμό μας προς το «προϊόν» και χάσαμε από διεργασία. Μια καινούργια μάθηση που είχα αυτές τις μέρες ήταν ότι, ενώ εμείς στη γενιά του Πολυτεχνείου αναζητούσαμε τη ρήξη με την προηγούμενη γενιά και έτσι υπηρετούσαμε την αναγκαία αλλαγή (π.χ. στο να φύγουμε από τους καθιερωμένους ρόλους των φύλων), τώρα τα παιδιά περισσότερο αναζητούν βοήθεια και μοίρασμα των ιδεών τους με μας. Υπάρχει ομορφιά σε αυτό και πρόκληση".

Τι σημαίνει "μοίρασμα" εν προκειμένω; "Μη σταθούμε σε αυτό που λέγεται ότι «τα παιδιά ηγούνται της αλλαγής». Πρέπει βέβαια να μην τα αφήσουμε μόνα τους. Αλλά δική τους δουλειά είναι να ηγηθούν της δικής τους αλλαγής, του δικού τους οράματος, να το αρθρώσουν και να το επικοινωνήσουν σε όλους τους άλλους. Δική μας δουλειά είναι να επανεξετάσουμε και να αρθρώσουμε το δικό μας όραμα και επιπλέον να διαβάσουμε τι λέει αυτή η γενιά - που σημειωτέον δεν είναι μία, αλλά πολλές! Ακούς τα ίδια τα παιδιά να σου λένε ότι άλλοι είναι οι δωδεκάρηδες, άλλοι οι δεκαεπτάρηδες και άλλοι οι εικοσιτριάρηδες - όχι με την έννοια της απλής ηλικιακής διαφοράς, αλλά με την αίσθηση της διαφορετικής γενιάς".

Αλλάζει η γενιά ανά τετραετία; "Δεν είναι απίθανο κάτι τέτοιο, μέσα στη γρήγορη αλλαγή των καιρών μας!"

Για την Μίνα Τοδούλου-Πολέμη η (κάθε) νέα γενιά αναζητά ευκαιρίες ευθύνης, που όταν τις στερείται καταρρακώνεται.

"Για να χτιστεί μια λειτουργική συλλογικότητα (γιατί ένα πλήθος μπορεί να είναι και καταπιεστικό ή καταστρεπτικό - και το ζήσαμε αυτό) πρέπει να περάσει από τη στενωπό που λέγεται προσωπική ευθύνη. Ξεφεύγουμε όλοι μας πολύ συχνά από το να «κρατήσουμε τη μπάλα» της προσωπικής μας ευθύνης, «αρπάζοντας τη μπάλα» ενός άλλου ρόλου: δείτε πόσο συχνά γίνεται αυτό στην οικογένεια, όταν π.χ. η μητέρα λέει στο παιδί «έλα να διαβάσουμε, να πάρουμε καλό βαθμό». Το να πάρει ο ένας του άλλου την ευθύνη μας καθιστά όλους παράλυτους. Τελικά ισχύει το απλό αυτό πράγμα που έλεγαν οι παλιοί: «να είσαι χρήσιμος στην κοινωνία». Αν νιώθεις ότι δεν είσαι χρήσιμος, νιώθεις ότι δεν αξίζεις. Τότε θυμώνεις, και αν τη στιγμή εκείνη σε αρχίσουν και στις συμβολές, τότε καταρρακώνεσαι. Η ευθύνη αφυπνίζει την αξιοπρέπεια, ενεργοποιεί το μεγάλωμα και θέτει τις βάσεις για μια δημιουργική συλλογικότητα. Ίσως για αυτό τα παιδιά μας να είναι τόσο οργισμένα, γιατί τους στερήσαμε την δυνατότητα να είναι χρήσιμα. Άθελά μας, ως μια γενιά που θέλει να «παρέχει», τους στερήσαμε ευκαιρίες ευθύνης που ένα παιδί τις αναζητεί από τη στιγμή που γεννιέται.

Τους κλέψαμε τις μπάλες τους".

αναζητώντας την ευθύνη της επιλογής..

Αφορμή για τη σημερινή ανάρτηση στάθηκαν τα δικά σας σχόλια. Άλλωστε, αυτός είναι κι ένας από τους στόχους των ιστολογίων, η αλληλεπίδραση. «Πιάνομαι», λοιπόν, από δικές σας κουβέντες κι αφήνω το διάλογο να μας πάει πιο πέρα.
Οι φωνές, γράφετε, μοιάζουν με δίχτυα στα οποία μπλέκουμε ή σχοινιά που μας τραβάνε.. προτείνετε να ακούμε τη φωνή μας και να επιλέγουμε..
Συμπληρώνετε ότι πρέπει κανείς να χαράζει τη δική του πορεία, να μην αφήνει το κύμα να τον πάει όπου θέλει. Και μου θυμίζετε με αυτό, μια κινέζικη παροιμία που λέει ότι ο μόνος τρόπος για να ξέρεις αν το ταξίδι του πλοίου σου θα έχει ή όχι ούριο άνεμο, είναι να ξέρεις πού θες να το πας..
Μιλάτε για επιλογή, για την απαραίτητη εσωτερική μοναξιά, για ανάληψη ευθύνης.
Ας δούμε, λοιπόν, τι γίνεται όταν ακούμε μόνο τη φωνή του πρέπει μέσα μας. Στην περίπτωση αυτή, φαίνεται να αφήνουμε την επιλογή, την εξουσία στους άλλους –στη φωνή των άλλων που έχουμε εσωτερικεύσει. Ο ένας δρόμος, σε αυτή την περίπτωση, είναι να ενδώσουμε σε αυτό που «πρέπει». Αποδίδουμε την ευθύνη σε εξωτερικούς παράγοντες, μιας δεν ακούμε το θέλω μας, με αποτέλεσμα αργά ή γρήγορα να έρθει η δυσφορία ή η απογοήτευση. Νιώθουμε στάσιμοι, παγιδευμένοι, έχουμε ένα αίσθημα αβοήθητου. Ο άλλος δρόμος, όταν είναι έντονη η φωνή του πρέπει μέσα μας, είναι να επαναστατήσουμε, να την αγνοήσουμε.. Μια αντίδραση, συνήθως, σπασμωδική, με μια διάθεση απόρριψης, όπως λέτε κι εσείς, προσπαθώντας να καταργήσουμε όλα τα πρέπει και να κρατήσουμε όλα τα θέλω. Πράγμα που είναι πολύ πιθανό να μας οδηγήσει στις ενοχές, τον επόμενο «εχθρό», όπως διάβασα σε κάποιο σχόλιο.. Γιατί προκύπτουν οι ενοχές, όμως; Ίσως ακριβώς επειδή αυτή η απόρριψη λειτουργεί ως αντίθεση στη θέση, δεν είναι μια επιλογή που έχει προκύψει από τη σύνθεση..
Κι ερχόμαστε στη σύνθεση. Στην επιλογή, μια διεργασία σίγουρα πιο δύσκολη από την υποταγή στο πρέπει ή από την επανάσταση, μια προσπάθεια όπως λέει κάποιος από εσάς να δημιουργήσουμε ο καθένας τα δικά του δεδομένα, που θέλει κότσια και κόπο... Όταν ακούμε όλες τις φωνές μας κι επιλέγουμε τι θα κάνουμε, αναλαμβάνουμε την ευθύνη οι ίδιοι, ξέρουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε τις εξελίξεις, το πλαίσιο στο οποίο ζούμε, τη ζωή μας την ίδια. Αποφασίζει κανείς, ταιριάζοντας (αντιγράφω πάλι από εσάς) τις καινούριες φωνές με τις παλιές, ώστε να δει με ποιούς τρόπους θα συνδέσει τις φωνές του.. Αυτή η διαδικασία προϋποθέτει –αλλά και προσφέρει- μια εσωτερική και προσωπική ελευθερία. Δεν οδηγεί στη δυσφορία ακριβώς για αυτό το λόγο, γιατί αποτελεί συνειδητοποιημένη επιλογή: έχουμε πάρει μια απόφαση γνωρίζοντας το τίμημα, το κόστος. Κι όταν έρθει η ώρα να αναλάβουμε την ευθύνη και τις συνέπειες, είμαστε έτοιμοι.

Καταλήγω, άρα, στα λόγια της Ελευθερίας στην προηγούμενη ανάρτηση, ότι όντως είμαι αυτόνομος σημαίνει είμαι ελεύθερος να επιλέγω, αναλαμβάνοντας την ευθύνη και τις συνέπειες των πράξεών μου.

Αυτονόμηση (αυτονομία), Διαφοροποίηση (διαφορά).

Η πορεία μας στο ξεκαθάρισμα των φωνών, που είναι μια συνεχής πορεία, βάζει σιγά σιγά και τα λιθαράκια της αυτονόμησής μας. Στόχος κάθε ενήλικα είναι το αίσθημα της αυτονομίας και της ανεξαρτησίας. Φτιάχνοντας τον δικό μας εαυτό, έναν διαφοροποιημένο εαυτό (από τις φωνές των σημαντικών άλλων), προχωράμε στην αυτονόμησή του. Για να γίνει αυτό χρειάζεται να απορρίψουμε, να πετάξουμε, να αναδιαπραγματευτούμε, να ωριμάσουμε ψυχικά. Να χτίσουμε τα δικά μας θέλω, να αμφισβητήσουμε πολλά πρέπει, να φτιάξουμε το δικό μας σύστημα αξιών. Τότε έρχεται η διαφοροποίηση από τις εσωτερικευμένες φωνές και γεννιέται ο διαφοροποιημένος εαυτός. Ο νέος εαυτός δεν είναι μια πάγια κατάσταση, αντίθετα αποτελεί μια συνεχή διαδικασία, αφού στη ζωή μας εναλλάσσονται συνεχώς οι ρόλοι, οι καταστάσεις που βιώνουμε και οι συνθήκες μέσα στις οποίες κινούμαστε. Η διαφοροποίηση φέρνει την αυτονόμηση.
Είμαι αυτόνομος δεν σημαίνει, ζω στο δικό μου σπίτι, δεν σημαίνει συζώ με κάποιον, δεν σημαίνει έχω οικονομική ανεξαρτησία κι άλλα πολλά, που πολλές φορές έχοντας τα κατακτήσει θεωρούμε ότι είμαστε επιτέλους αυτόνομοι.
Σημαίνει την διαφοροποίησή μου από την οικογένεια καταγωγής μου, άρα μπορεί να μένω ακόμα με τους δικούς μου, αλλά να είμαι αυτόνομος. Σημαίνει ότι έχω ένα σχέδιο ζωής, το οποίο το έχω φτιάξει μόνος μου, δεν μου το ‘φόρεσαν’, το οποίο ακολουθώ και στηρίζω γιατί απλά μου δίνει νόημα και ικανοποιεί τις προσωπικές μου ανάγκες. Σημαίνει ότι είμαι συνεχώς σε μια διαδικασία παρατήρησης του εαυτού, με αποτέλεσμα να περιορίζω ό,τι μου είναι δυσλειτουργικό και να επαναδιαπραγματεύομαι στάσεις και συμπεριφορές. Σημαίνει είμαι ελεύθερος να επιλέγω, χρησιμοποιώντας στην θέση του ‘πρέπει’ το ‘θέλω’, αναλαμβάνοντας την ευθύνη και τις συνέπειες των πράξεών μου.

Εσωτερικευμένες φωνές σημαντικών Άλλων.

Μεγαλώνουμε, αναπτυσσόμαστε μέσα σε μια οικογένεια. Mαθαίνουμε εκεί, τρόπους να επικοινωνήσουμε, να εκφραστούμε, να διαχειριστούμε καταστάσεις. Ακούμε… τον μπαμπά, την μαμά, μεγαλύτερα αδέρφια (κλπ), ακούμε τις δικές τους φωνές να επιλέγουν, να συμβουλεύουν, να διεκδικούν, να συγκρούονται, να αγαπιούνται, να διασκεδάζουν, να λυπούνται, γενικά να πορεύονται στη ζωή τους. Ακούμε, διάφορα από τα παρακάτω …
«οι άντρες δεν κλαίνε, πρέπει να έχεις τα πράγματά σου τακτοποιημένα, το κάνει για το καλό σου, δεν μ’ αγαπάει, πρόσεξε τι θα πει ο κόσμος, να μη σε νοιάζει εσένα τι κάνει ο άλλος, τον εαυτό σου να κοιτάς, πρέπει να σπουδάσεις, πρόσεχε μην πέσεις, είσαι τεμπέλης, μια ζωή θυσιάζομαι για σένα, αν δεν κάνεις λεφτά είσαι άχρηστος, τι τα θέλεις τα ταξίδια, να μου τα λες όλα, κανένας άλλος δεν θα σε άντεχε, εγώ έναν άντρα παντρεύτηκα» κι άλλα πολλά και διαφορετικά…
Ενηλικιωνόμαστε και προσπαθούμε να αυτονομηθούμε, να φτιάξουμε την δική μας ξεχωριστή ζωή. Ανοίγουμε νέους δικούς μας δρόμους, κάνουμε επιλογές, προσπαθούμε.
Πολλές φορές όταν θέλουμε να κάνουμε μια επιλογή, μας αναστατώνουν πολλές φωνές, φωνές που τις έχουμε εσωτερικεύσει. Έρχεται η σύγχυση. Μια καλή ερώτηση που μπορούμε να κάνουμε είναι: που το άκουσα αυτό, από ποιον, είναι κάποιου άλλου, ή δικό μου?
Πχ: - τα Χριστούγεννα, όλη η οικογένεια πρέπει να είμαι μαζεμένη (φωνή κάποιου σημαντικού άλλου), - θέλω να πάω φέτος τα Χριστούγεννα στο εξωτερικό (φωνή δικιά μου)…αλλά δεν μπορώ γιατί ….( έρχονται και άλλες φωνές)…
Συγκρούονται οι φωνές και μας αναστατώνουν. Ερώτηση: ποιος το έχει πει αυτό το πρέπει?, είναι λειτουργικό στο τώρα μου?, ποια η δικιά μου επιθυμία?
Άρα, ψάχνω μέχρι να βρω την δική μου φωνή- επιθυμία για να χαράξω την δική μου πορεία ζωής, αυτόνομος και διαφορετικός.

εγώ και οι υπο-εαυτοί μου..

Σε περασμένη ανάρτηση η Ελευθερία αναφέρθηκε στους υπο-εαυτούς.
Ας ανατρέξουμε στο διάλογο που μας μετέφερε κι ας φανταστούμε ότι περιέγραψε μια εικόνα.
Ένας άνθρωπος όρθιος, στη μέση ενός δωματίου, και οι υπο-εαυτοί του γύρω γύρω να του μιλούν όλοι μαζί, να τον τραβάνε από δω κι από κει.
Σίγουρα ένα από τα συναισθήματα αυτού του ανθρώπου εκείνη την ώρα θα μπορούσε να είναι η σύγχυση. Ο άνθρωπος της ιστορίας μας ίσως νιώθει αβοήθητος, ακινητοποιημένος, στην περίπτωση που οι υπο-εαυτοί λειτουργούν ως αντίρροπες δυνάμεις - δεν τον πάνε κάπου.
Έστω τώρα ότι ο άνθρωπός μας αποστασιοποιείται από αυτή τη σύγχυση, βάζει τους υπο-εαυτούς σε μία σειρά, να μιλάνε ένας ένας, τους ρωτάει τι θέλουν και τι δε θέλουν, τους βάζει σε διάλογο, τον οποίο και καταγράφει.
Όταν αυτή η διεργασία είναι επιτυχημένη ή όταν υπάρχει παράλληλα η κατάλληλη εμψύχωση, το τοπίο φαίνεται να ξεκαθαρίζει και κάποια στιγμή γίνεται σαφές ότι μπορούμε να κρατήσουμε κάτι από κάθε υπο-εαυτό.
Είναι πολύ πιθανό, ωστόσο, στη διάρκεια αυτής της διεργασίας και της στροφής στον εαυτό – με την έννοια της ενδοσκόπησης, της εξοικείωσης με τον εαυτό μας – να έρθουμε σε επαφή με κάποιο κομμάτι μας, με κάποιον υπο-εαυτό μας, που μας στεναχωρεί, μας αγχώνει και πιστεύουμε ότι δεν τον θέλουμε, δε μας αρέσει.
Συχνά, άλλωστε, επισκεπτόμαστε τον ειδικό κι έχουμε έτοιμο το αίτημά μας: «θέλω να μην είμαι έτσι, θέλω να αλλάξω αυτό, δε μου αρέσει».
Όταν ανακαλύπτουμε ή ερχόμαστε σε πιο κοντινή επαφή με κάποιον υπο-εαυτό μας που δεν μας αρέσει, είναι σύνηθες να ενεργοποιούνται μηχανισμοί προκειμένου να αμυνθούμε – είτε απωθούμε την πληροφορία είτε μένουμε στις ενοχές μας είτε προβάλλουμε τον εγωισμό μας και υπερασπιζόμαστε στους άλλους αυτό το κομμάτι μας.
Είναι σημαντικό να έρθω σε πλήρη επαφή και με τους υπο-εαυτούς μου που με αγχώνουν, με τρομάζουν. Και να καταλάβω ότι όλοι οι υπο-εαυτοί είναι χρήσιμοι, γιατί είμαι εγώ. Εγώ δεν είμαι μόνο ο κάθε υπο-εαυτός μου που αναδύεται και συνδιαλέγεται τη δεδομένη στιγμή. Δεν είμαι μόνο ο σκληρός υπο-εαυτός, ο συντροφικός, ο αδιάφορος, ο συγκαταβατικός κοκ..
Είμαι η αλληλεπίδραση των υπο-εαυτών μου. Αφού δεχτώ ότι και αυτή η πλευρά μου υπάρχει και είναι δική μου, μπορώ πλέον να σκεφτώ γιατί επιλέγω (ή αφήνω) να αναδυθεί ο κάθε υπο-εαυτός μου τη δεδομένη στιγμή, τι θέλει να μου πει, τι κρατάω από αυτόν και τι μπορώ ή θέλω να αλλάξω.
Και κάπως έτσι, ο μαέστρος συνεχίζει να συντονίζει την ορχήστρα, με σκοπό μια μελωδικότερη – πρώτα πρώτα στα δικά του αυτιά – μουσική.

Ένα βήμα μπρος, δύο πίσω...( ή συνεχίζοντας την αλλαγή...)

Η παρατήρηση του εαυτού με στόχο την ανέλιξή του (ήτοι ψυχοθεραπεία) είναι διαδικασία χρονοβόρα, με κόπο, όπου ανεβαίνοντας την 'σκάλα' πηγαίνεις ένα βήμα μπροστά και δύο βήματα πίσω. Έτσι κι εγώ εδώ στο 'ψυχοδρόμιο', συνηθισμένη από δρόμους με προορισμό, με ανηφόρες και κατηφόρες, αισθάνθηκα την ανάγκη να πάω πίσω δύο αναρτήσεις. Για να εμπλουτίσω όσα ανταλλάξαμε για την 'αλλαγή', με νέα ερεθίσματα με στόχο την αποδοτικότερη κατανόηση και ενασχόληση με το συγκεκριμένο θέμα. Θα αναφέρω παρακάτω λόγια του Irvin Yalom και του Νίτσε, που αντανακλούν με ακρίβεια όσα θέλησε να μεταδώσει το 'ψυχοδρόμιο' στην αναφορά του για την 'αλλαγή'.
Λέει λοιπόν ο Γιάλομ : Καμιά θετική αλλαγή δεν μπορεί να επέλθει στη ζωή μας, όσο παραμένουμε προσκολλημένοι στη σκέψη ότι ο λόγος που δεν ζούμε καλά βρίσκεται έξω από εμάς τους ίδιους. Όσο τοποθετούμε την ευθύνη ολοκληρωτικά στους άλλους που μας συμπεριφέρονται άδικα, τότε η κατάσταση της ζωής μας θα παραμένει σε αδιέξοδο.

Ο Νίτσε του άρεσε να αναφέρει συχνά την φράση amor fati, που σημαίνει αγάπα το πεπρωμένο σου, εννοούσε δηλαδή να δημιουργήσεις το πεπρωμένο που μπορείς να αγαπήσεις.

Συμφωνούμε, λοιπόν, πως η ευθύνη για την ζωή του καθενός μας βρίσκεται στα χέρια μας. Μπορούμε να δημιουργήσουμε τον εαυτό που θέλουμε, και κατ ' επέκταση το πεπρωμένο μας. Αρκεί να αναλάβουμε την ευθύνη, να δεσμευτούμε, να παρατηρούμε, να είμαστε ενήμεροι για όσα αισθανόμαστε. Αυτή είναι και η στροφή προς τον εαυτό, που αναφέρουμε, όπου τότε θα έχουμε σαν σημείο αναφοράς τον εαυτό μας και όχι τους άλλους.

Η εσωτερική μας ορχήστρα..ή οι φωνές μέσα μας.

Να ενημερωθούμε για τον εαυτό μας, λοιπόν. Ποιος είναι αυτός ο εαυτός? Είναι μόνος του, είναι ένας, είναι πολλοί, κι αν ναι, ποιοι είναι και τι θέλουν?
Παρατηρώντας και ακούγοντας τον εαυτό μας βλέπουμε ότι συνυπάρχουν «πολλοί εαυτοί». Θέλουμε, για παράδειγμα, να πάρουμε μια απόφαση ή να κάνουμε ή να μην κάνουμε κάτι και τότε αρχίζει ο εσωτερικός διάλογος:
− Θέλω, απόψε, να βγω για να διασκεδάσω.
− Καλέ, που θα πας? Έχεις πολύ διάβασμα..σε λίγο αρχίζει η εξεταστική.
− Καλά, αν μάθει η μάνα σου ότι είσαι όλη μέρα έξω και δε διαβάζεις..θα στεναχωρηθεί η καημένη.
− Κι αυτός ο καημένος ο φίλος σου τι φταίει που είσαι όλη μέρα μέσα και δεν συναντιέστε καθόλου?
− Θέλω να βγω να ξεσκάσω, μπούχτισα, δεν μπορώ άλλο.
− Που θα πάς, καλέ? Αφού έχεις βάλει στόχο να κερδίσεις την υποτροφία, έτσι όπως πας δεν θα τα καταφέρεις.
− Κι αύριο από το ξενύχτι δεν θα μπορείς να διαβάσεις καθόλου, θα κοιμάσαι όλη μέρα.
− Ουφ, δεν μπορώ..τελικά τι να κάνω? Να βγώ ή όχι?
Και τότε αρχίζει το μπέρδεμα, η αγωνία, το άγχος, η απογοήτευση…..
Βλέπουμε, λοιπόν, ότι έχουμε έναν κεντρικό εαυτό, που πρέπει να αποφασίσει για το τι απόφαση θα πάρει και πολλούς υπο- εαυτούς, που ο καθένας έχει την δική του φωνή. Είναι οι φωνές της λογικής, της επιθυμίας, της κριτικής, του ‘πρέπει’, του φιλικού, του φιλόδοξου, του εργατικού, του συντρόφου, του παιδιού κλπ.
Συνηθίζω να λέω ότι ο κεντρικός εαυτός είναι ο μαέστρος και οι υπο-εαυτοί είναι τα όργανα της ορχήστρας, οι φωνές. Ο μαέστρος αποφασίζει πως θα ερμηνευθεί το κομμάτι από τα όργανα. Για να το κάνει αυτό χρειάζεται να μελετήσει το κάθε όργανο χωριστά, να το γνωρίσει και να το ακούσει. Στη συνέχεια θα ανέβει στο πόντιουμ, όπου θα διευθύνει τις φωνές σύμφωνα με την ενορχήστρωση, που έχει αποφασίσει. Κάπως έτσι λειτουργεί και ο κεντρικός εαυτός με τους υπο-εαυτούς.
Προτείνω, κάθε φορά που ακούμε τόσες φωνές μέσα μας και είμαστε μπερδεμένοι να αφιερώνουμε χρόνο να τις καταγράφουμε σε ένα χαρτί. Είναι πολύ βοηθητικό να δούμε καταγεγραμμένους τους υπο –εαυτούς μας, να τους αναγνωρίσουμε και να αποφασίσουμε ποιος θα παίξει σόλο.

ας "ενημερωθούμε"..

Όντως, η αλλαγή είναι ωραία υπόθεση. Και δύσκολη και χρονοβόρα, ενίοτε.

Τι προηγείται της αλλαγής, όμως; Τι είναι αυτό που μας δίνει το κίνητρο και τη δύναμη για να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε;

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι συνήθως αλλάζουμε με αφορμή τις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Όταν η επικοινωνία δεν είναι επιφανειακή, βλέπουμε τις συμπεριφορές μας μέσα από τον άλλον και καταλαβαίνουμε πόσο είναι ή δεν είναι λειτουργικές.

Το πρώτο βήμα, σε κάθε περίπτωση, πριν την αλλαγή είναι να καταλάβουμε πώς συμπεριφερόμαστε, πώς αντιδράμε στα ερεθίσματα. Και γιατί. Ο τρόπος που βλέπουμε τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας με τους άλλους, ο τρόπος που απαντάμε σε οποιοδήποτε ερέθισμα έχουν εγκατασταθεί μέσα μας στο πέρασμα του χρόνου χωρίς απαραίτητα να το έχουμε καταλάβει. Το ζητούμενο, επομένως, είναι να καταφέρουμε να "βγούμε" λίγο από τον εαυτό μας, εισχωρώντας ταυτόχρονα στα άδυτά του. Αντιφατικό,ε; Γι' αυτό ίσως και δύσκολο.

Ας σκεφτούμε όμως για λίγο.. πόσο "ενήμεροι" είμαστε για τις συμπεριφορές μας; Τι κρύβει για παράδειγμα ο θυμός μου όταν εκρύγνυμαι με αφορμή μια διαφωνία μου με τον οποιονδήποτε σημαντικό μου Άλλο; Πόσο επιλέγω να εκτονωθώ και να διαφυλάξω τον εγωισμό μου και πόσο προσπαθώ να δω τι υπάρχει πίσω από τις όποιες αντιδράσεις μου; Ξέρω γιατί φωνάζω; Ακούω αυτό που νιώθω, το συναίσθημά μου; Καταλαβαίνω τα σημάδια που μου στέλνει το σώμα μου;

Όταν εμείς οι ίδιοι δεν έχουμε ψηλαφίσει πιο βαθιά, ώστε να δούμε τι κρύβεται κάτω από την όποια συμπεριφορά μας, πώς να απαιτήσουμε μετά από τους άλλους να δείξουν κατανόηση σε οποιοδήποτε αίτημά μας;

Και πολύ περισσότερο, όταν δεν έχουμε την "ενημερότητα" των συναισθημάτων και των αναγκών μας, πώς θα καταλάβουμε ότι χρειάζεται να αλλάξουμε κάτι μέσα μας για να γίνουμε πιο λειτουργικοί στις διαπροσωπικές μας σχέσεις;

Στροφή στον εαυτό, λοιπόν.. Είναι μια καλή αρχή..

Αλλαγή...

''Αλλάζει ο άνθρωπος? Αλλάζουν οι συνήθειές του και ο τρόπος διαχείρισης των καταστάσεων της ζωής του?Μπορώ να αλλάξω τον άλλον? Θέλω να αλλάξω τον φίλο μου, όσους έχω δίπλα μου...''
Η αλλαγή είναι ωραία υπόθεση, η αλλαγή μας προχωράει, η αλλαγή κάνει καλύτερη την ζωή μας. Ποια αλλαγή όμως? Η δικιά μου ή του άλλου?
Αλήθεια πόσο μπορούμε να ματαιοποινούμε όταν προσδοκούμε να αλλάξουμε τον άλλον! Δεν είναι μόνο η δυσκολία που εμπεριέχει αλλά και το παράλογο της πρότασης...να αλλάξω τον άλλο...
Η μόνη αλλαγή που είναι στα χέρια μας είναι η αλλαγή του εαυτού μας, είναι οι αλλαγές οι δικές μας. Άλλωστε είναι πολύ πιο εύκολο και πιο αποτελεσματικό. Τον εαυτό μου τον γνωρίζω, τον αισθάνομαι και ξέρω τι με βοηθάει και με πάει μπροστά και τι όχι. Άρα, μου πέφτει μόνο η αλλαγή όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά στην ζωή μου. Όταν έχω πάρει έναν δρόμο και δεν μου βγαίνει σε καλό μόνο εγώ μπορώ να αλλάξω την κατεύθυνση και τον προορισμό μου δοκιμάζοντας πολλούς δρόμους και μονοπάτια μέχρι να βρω αυτό που με βοηθάει και με παέι μπροστά. Μόνο εγώ..
Η αλλαγή του δρόμου με μαθάινει, μου δίνει νέες εικόνες, νέα τοπία, νέες καταστάσεις με στόχο μια ωφέλιμη και λειτουργική διαδρομή. Άλλωστε, όταν οδηγώ και βλέπω αδιέξοδο μπροστά μου δεν αλλάζω δρόμο? Ας αλλάξω λοιπόν και δρόμο στην ζωή μου, όταν βρίσκομαι σε αδιέξοδο.
Η αλλαγή είναι εφικτή αν ακουμπήσω στον εαυτό μου, αν ασχοληθώ μαζί του, αν τον αποδεχτώ και πάψω να ασχολούμαι με το πότε θα αλλάξει ο άλλος. Ο άλλος μπορεί να μην αλλάξει ποτέ εγώ όμως μπορώ να αλλάξω.